در پی سلسله سخنرانی های ماهانه انجمن زنان پژوهشگر تاریخ، عصر روز چهارشنبه 13/6/87ش. سخنرانی سرکار خانم دکتر زهرا شجاعی با عنوان: "بررسی جایگاه زن در قرآن" با حضور تعدادی از اساتید، پژوهشگران، اعضای انجمن و علاقمندان مباحث تاریخی و مطالعات زنان در تالار امیر المؤمنین مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.
استاد دانشگاه الزهرا با تأکید بر این نکته که قرآن در خطاب عام خود مرد و زن را مخاطب قرارداده است، وجود نگاه تبعیض آمیز به زن در قرآن را نفی کرد و گفت: وجود تفاوت به معنی رجحان و برتری نیست که برتری انسان ها در قرآن فقط به تقوای آنان است.
ایشان در بخشی دیگر از سخنان خود ضمن طرح واژه های مورد استفاده برای زنان به تقسیم بندی موضوعی این واژه ها پرداخت و آنها را در چند بخش بیان کرد که عبارت بودند از: ماهیت و خلقت زنان، مسائل فقهی زنان و مشاهیر زنان که موضوع اخیر به تاریخ و پژوهش های تاریخی مربوط می شود.
دکتر شجاعی در خاتمه اظهار داشت: در تاریخ ما که تاریخ مذکر است، اگر پرده ها کنار رود، نقش زنان به صورت تأثیر گذار نمایانده خواهد شد.
پس از پرسش و پاسخ پیرامون مباحث سخنران، فخرالسادات محتشمی پور با ارائه گزارشی از برنامه های انجمن برای برگزاری بخش دوم سمینار بین المللی زن در تاریخ اسلام، نظرات و دیدگاههای حاضرین در جلسه را در ارتباط با آن مهم خواند و از دکتر عبدالله ناصری نیز دعوت شد تا دیدگاه های خود را بیان کند. ایشان با توجه به شرایط خاصی که درآن قرار داریم خودشیفتگی را یکی از آفات تحقیق دانست و گفت: اگر کلی گویی، خودشیفتگی و استعجال به طور همزمان کنار گذاشته شود، نتایج خوبی به دست خواهد آمد. این برنامه با حضور میهمانان در ضیافت افطار سالانه انجمن به پایان رسید.
سخنران: دکتر شيرين بياني
زمان: 5/4/1387ش.
مکان: دفتر انجمن
دکتر بياني سخن خود را اينگونه آغاز کرد که: اگر تاريخ ايران را از ابتداي ورود به زندگي تمدني و فرهنگي آن يعني از حدود 10 هزار سال پيش تا عهد مغول ورق بزنيم، در مي يابيم که روند زندگي زن، طي هزاره ها داراي فراز و نشيب هاي بسيار بوده است و مي توان آن را به سه دوره مشخص تقسيم نمود: 1- دوره قبل از ورود به عهد تاريخي 2- دوره پيش از اسلام و عهد باستان 3- دوره اسلامي تا زمان مورد بحث
ايشان در ابتدا جايگاه زن در دوره پيش از تاريخ را مورد بررسي قرار داد و اظهار داشت: با گذري به اين دوران و قبل از ورود آريايي ها به ايران به عنوان نمونه منطقه عيلام را بر مي گزينيم که تا حدودي در آن تحقيقاتي راجع به زن به عمل آمده است. در دوره پيش از تاريخ مي بينيم که دشتي کوچک به نام علي کُش درصد کيلومتري شمال غربي شوش در حدود 8000 سال پيش از ميلاد مسکوني بوده که ويرانه هاي آن باقي است. در اين دشت مردم گرد هم جمع شده به تربيت مواشي و کشاورزي مشغول بوده اند و زن و مرد توأمان به کار و کوشش و زندگي ادامه مي دادند. مردان بيشتر به شکار مي پرداختند و چون زنان مي بايست در کنار فرزندان باقي بمانند و از آنان مراقبت کنند، از سوئي به گردآوري غذا اشتغال داشتند و از سوي ديگر به گردآوري گياهان داروئي مي پرداختند تا درد و بيماري فرزندان خود را تسکين بخشند؛ و اين نخستين گام در راه تخصصي شدن و تقسيم کار و نخستين مساعي در باب کشاورزي و حتي پزشکي بود.
از هزاره چهارم قبل از ميلاد، شوش وارد دوره شهرنشيني شد. صنايع تخصصي مانند سفال سازي، نخ ريسي، پارچه بافي، معماري و انبار و سيلو و کوزه گري در آن به وجود آمد، که همه اين فنون و حرفه ها بر عهده زنان بود.
در انديشه اساطيري شرق ايران، از پيوند خداي آسمان و دخترش زمين، کيومرث که نياي انسان و شاهان است، زاده شد.با آنچه که گذشت مي بينيم که از همان ابتداي ورود انسان ها به زندگي تمدني روستائي و سپس شهري، زن در همه امور روزمره نقش اول را بر عهده داشته يا بهتر گفته شود نظام ابتدائي "زن سالاري" بر جامعه حکمفرما شده؛ که اين نظام نه تنها در عيلام بلکه در سراسر نجد ايران حاکم بوده است. از ابتداي ايجاد فرمانروائي به معني واقعي کلمه، در هزاره سوم قبل از ميلاد در سلسله هاي شاهي، اهميت مادر، خواهر و همسر کاملا نمايان و مشخص است و بر مبناي نظام "مادر سالاري" ابتدائي، به ارث بردن تاج و تخت بر پايه "مادر تباري" استوار بوده است.
ار آنچه که گذشت مي توان چنين نتيجه گرفت که يکي از موارد استثنايي در تاريخ عهد عتيق و شايد سراسر دوران ايران باستان، جايگاه زن در امپراطوري عيلام است که سلسله هاي شاهي از او شکل گرفته، مادر، خواهر و همسر فرمانروا نقشي اساسي در سياست، جامعه، اقتصاد، فرهنگ و تمدّن اين سرزمين ايفا کرده اند؛ بدون اينکه به علت فقدان مدارک، حدود اختيارات آنان را بيابيم، در همه جا شاهد و ناظر ايفاي اين نقش هستيم. تقريباً هيچ کتيبه اي از اين سرزمين يافت نشده و يا هيچ نقش برجسته اي را بر صخره ها و در دل کوهها نمي يابيم که نقش زن، چه در حدود لاهوتي و چه ناسوتي آن، نمودار نبوده باشد. طي هزاره ها، هر فرمانروايي که جايگزين آن ديگري شده، تحت تأثير مادر، خواهر که گاه در عين حال همسر او نيز بوده، قرار داشته است.
اين استاد دانشگاه تهران سخنان خود را در مورد جايگاه زن در عهد باستان ادامه داد و گفت: با گذر از دوران فرهنگ ها و تمدن هاي پيش از تاريخ و با ورود به عهد تاريخي ايران، همراه با مهاجرت هاي پي در پي آريايي ها به اين سرزمين و تشکيل حکومت هاي آريائي يکي پس از ديگري طي حدود هزار سال؛ تداوم اهميت زن را بگونه اي ديگر مشاهده مي کنيم و دوران مادر سالاري را پشت سر مي گذاريم. در اين بخش به عنوان نمونه دو زن را يکي در جايگاه لاهوتي و ديگري را در جايگاه ناسوتي وي معرفي مي نماييم که عبارتند از ايزد بانو آناهيتا و بانو آتوسا.
در "ايران ويج" سرزميني که با خوارزم، سغد و باختر (بلخ) مطابقت دارد و بايد اين منطقه را کانون آريائي ها دانست، از دوران اساطيري، آناهيتا يا "نيالوده، بي آلايش و پاک" ايزد بانوي مادر، باروري،زايش،باران ،فراواني،برکت،آب و پيروزي به شمار مي رفته و در جايگاه ايزدان برابر با"ميترا"ايزد سوگند،پيمان و نور قرار داشته است.زماني که زرتشت ظهور نمود و از آيين مزدائي آريائي ،بسياري موارد را در دين خود وارد کرد،آناهيتا همچنان مقام و موقع خود را حفظ کرد و همزمان با اشاعه دين زرتشتي ،در سراسر فلات ايران وارد شد؛ که اين زمان به احتمال قريب به يقين هزاره اول قبل از ميلاد بوده است.
آگاهي ما از آتوسا بسيار اندک است، معهذا مي توانيم ردّ پاي سياسي و حتي فرهنگي او را طي دوران زندگي درازش دنبال کنيم. زن ديگري را نمي توان در تاريخ دوران باستان ايران يافت که منزلتي خانوادگي چون او داشته بوده باشد. آتوسا در اوج عظمت و قدرت امپراطوري هخامنشي "بانوي بانوان" ايران گرديد؛ و از زمان او بود که از ميان همسران شاهنشاه، بانوئي رسماً به عنوان ملکه برگزيده شد، تاج بر سر گذاشت و صاحب دربار و دستگاهي جداگانه گرديد. با وجود کمبود منابع، مي توان دريافت که آتوسا در امور کشور و کارهاي سياسي و فرهنگي دخالت داشته؛ هر چند که به گونه سنتي و به تعبير امروزي قانوني؛ صاحب رأي نبوده است و از اين گروه زنان باز هم در اين دوره وجود داشته اندکه در امر سياست، جامعه و اقتصاد شرکت مي کردند. در عهد هخامنشي زنان در طبقات مولد ثروت نقشي کار ساز بر عهده داشته اند که مهم ترين منبع در اين زمينه الواح گلي تخت جمشيد است که به روشني کار و حقوق آنان را در ساختمان اين بناي عظيم مشخص ساخته اند.
در دوران اشکاني با وجود نکثي که مدت يک قرن به دنبال حمله اسکندر و تسلط سلوکيان يوناني بر ايران رخ داد؛ همچنان زن جايگاه والاي خود را چه از جهت آسماني و چه از جهت زميني، منتها با تغييراتي حفظ کرد. در زمان امپراطوري ساساني، با مقررات بسته تري نسبت به زنان مواجه مي گرديم. دختران پادشاهان، مي بايستي در خاندان شاهي همسر اختيار کنند، در حالي که شاهان از ممالک اطراف و زير دست همسر مي گرفتند. اصل تعدد زوجات اساس تشکيل خانواده بود. حدودا در پانزده سالگي دختر را شوهر مي دادند و مَهر معمول بود. شوهر مي توانست به وسيله يک سندي که تدوين مي شد، زن را شريک مال خود سازد و اين گونه مي نمايد که پيوسته زنان در صدد کسب حقوق بيشتري بوده اند و جامعه رو به تحول مي رفته است.
دکتر بياني در آخرين بخش سخن خود به بررسي جايگاه زن در دوران اسلامي تاريخ ايران پرداخت و اظهار داشت: پس از سقوط حکومت ساساني و تسلط اعراب بر ايران، وضع زن نيز دگرگون گرديد و تا مدت ها چون ساير شئون سياسي ، اجتماعي و اقتصادي به رکودي نمايان منجر شد. در دوران اوليه اين دگرگوني، در منابع به جز به اسارت درآمدن و جابجايي زنان چندان نمودي از آنان نمي بينيم. تعدادي از زنان و دختران خاندان ساساني يا خاندان هاي اشرافي به همسري سران قبايل و بزرگان عرب درآمدند. از آن جمله است يزيد بن وليد بن عبدالملک از حاکمان اوليه بر ايران که مادرش شاه فريد يا شاه آفريد به قولي دختر فيروز پادشاه ساساني بوده است. به دنبال حکومت بني اميه و روي کار آمدن دستگاه خلافت عباسي، عباسيان براي اداره حکومتي با نيروي شگرف سياسي – اقتصادي، نياز به ديوانسالاران و انديشمندان ايراني داشتند تا آنان را ياري دهند. در مقابل، ايرانيان نيز براي جبران شکست ها و تجديد حيات فرهنگ و تمدن خويش که صدمات و لطمات فراوان و جدي ديده بود، احساس نياز مبرم و فوري به برقراري ارتباط و در نتيجه رخنه در اين حکومت داشتند. بدين ترتيب با اين نياز دو جانبه؛ ولي متضاد، هريک به سرعت به سوي ديگري جلب شدند و باز هر دو طرف يکي از راههاي ايجاد ارتباط را مناسبات خانداني و ازدواج هاي مصلحتي تشخيص دادند و اين رسمي متداول شد.
ايشان در خاتمه موقعيت زن را در حکومت هاي دوره اسلامي تاريخ ايران از جمله آل بويه ،غزنويان ،سلجوقيان،اتابکان،خوارزمشاهيان و مغولان بررسي نمود و در مورد اهميت زنان و نقش فعال آنها در جامعه مغولي بيان کرد که: مغول سنت نفوذ و اهميت زن و برعهده داشتن نقش فعال وي در جامعه را براي ملل تحت تابعيت خود به ارمغان آورد و هر چند که اين سنت به نسبت فرهنگ و نظام اجتماعي هر منطقه اي تحول و دگرگوني يافت، معهذا به سبب قدرت و استحکام آن تا حد بسياري به آن جوامع تحميل گرديد.
ايران از اين امر مستثني نماند، بخصوص که حکومت هاي ترک قبل از مغول از لحاظ شباهت هاي بسيار سنن و آداب قبيله اي، توانستند زمينه موافق و مساعدي از نظر اهميت زن براي دوره مورد بحث را فراهم آورند. هنگام تأسيس امپراطوري و سپس در دوره حکومت ايلخاني در ايران، زن به ايفاي نقش پر اهميت خويش در طبقات مختلف جامعه همچنان ادامه داده است. خاتون ها در کار ملک با شوهران خود شريک و سهيم بوده اند. به مقام نيابت سلطنت مي رسيدند و يا در مواقع لزوم به جاي سلطان مستقلا به اداره امور مي پرداختند.
از وظايف عمده آنان در مواقع عادي، شرکت در شوراها، انتخاب سلطان و امر جانشيني، انتخاب وزير، شرکت در جنگ ها، مجازات گناهان و از اين قبيل بوده است. با زمينه مساعدي که در اين عصر براي جولان زن در عرصه اجتماعي و سياست فراهم آمده بود، به شخصيت هاي بارز و معروفي بر مي خوريم که تعداد آنان از هر دوره اي ديگر در تاريخ ايران افزون تر است. قدرت و اهميت زن بيش از همه در طبقه متوسط، يعني طبقه مولد ثروت آشکار مي گردد.
با آنچه گذشت مي توان به طور کلي چنين نتيجه گرفت که: در اثر غلبه قوم مغول بر ايران و به دنبال آن ايجاد دگرگوني هاي عظيم فرهنگي و اجتماعي، اهميت و قدرت زن در تاريخ اين سرزمين فزوني مي يابد و زن که تا آن زمان همواره نقش خود را به طور غير مستقيم در سياست و جامعه ايفا مي کردهاست به گونه مستقيم وارد عرصه زندگي اجتماعي و سياسي مي گردد.